Ortaköy'den Eskil'e kadar uzanan
bir medeniyetin öyküsü..

sarayhan.com/mahalleler.asp

SARAYHAN KASABASI

C O Ğ R A F İ  K O N U M U : 

Yeryüzü Şekilleri:

Sarayhan Kasabası, ülkemizin iç Anadolu Bölgesinde yer almaktadır. Aksaray ili sınırları içerisinde Merkez İlçeye bağlı kasabalardan biridir.

Güneyinde Hasan Dağı manzarasıyla sizi karşılarken Doğusunda bulunan Ekecik Dağının rüzgarıyla serinletir her zaman ve önünde uçsuz bucaksız gibi görünen Tuz gölünün eşsiz manzarasını sunar.

Aksaray - Ankara karayolunun 32.km bulunan Sarayhan Kasabası, Hanobası ve Beyazsaray (Aşağı Kabakulak) köylerinin birleşmesiyle oluşmuş çiçeği burnunda bir kasabadır.

 Sarayhan Kasabası, “Bayır altı” diye tabir edilen güzergah üzerinde yer almaktadır. Sırtını yasladığı tepeler Ekecik Dağına kadar uzamaktadır. Önünde ise uçsuz bucaksız bir ova vardır.

Komşuları:

Sarayhan Kasabası, kuzeyinde Altınkaya Kasabası, Küçük Güve ve Büyük Güve Köyleri; doğusunda Camuzluk köyü, Bostanlık köyü, Aşağı Cerit köyü, Yukarı Cerit köyü; güneyinde Acıpınar Kasabası, Ulukışla Kasabası; batısında Eskil ilçesi ve Tuz gölü vardır.

İklimi:

        Sarayhan Kasabası gerek coğrafi konumu gerekse Tuz gölünün etkisi nedeniyle Türkiye’de en az yağış alan yöreler arasından yer almaktadır. Dolayısıyla yağışın az olması mevsimlerin kurak olmasına neden olmaktadır.  Yazları sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve yağışlı geçer. Tepelerle ova arasında olması nedeniyle rüzgar akımının yaşandığı kış mevsiminde don olayları görülür. Bitki örtüsü bozkırdır. Özellikle gün dönümü sonrası bitki örtüsü değişir. Yeterli yağış alamaması ve barajdan gelen suyun yeterli olmaması tarımda iniş çıkışlara neden olmaktadır.

 Toprak ve Tarıma Elverişliliği:

         Sarayhan Kasabası, Kendisi Aksaray Merkez ilçeye bağlı olmasına rağmen Ortaköy’den Eskil’e kadar kendisiyle birlikte çevresindeki köyleri de ( Ulukışla, Acıpınar, Altınkaya, K. Güve, B. Güve, Aşağı Cerit, Yukarı Cerit, Bostanlık,)  besleyen geniş bir araziye sahiptir.

         Tarımda kullanılmayan tepeler Orman Genel Müdürlüğü kararıyla ağaçlandırılmıştır. Henüz iki yaşında olmasına rağmen Yer yer  bir metreyi bulan çam, badem, akasya gibi susuzluğa dayanıklı fidanlar vardır.  

 Sulu tarım yapılan araziler üzerinde  özellikle de bahçelerde kavak ve söğüt ağaçları genelde olmak üzere  her türlü meyve ağaçları vardır.

Çok geniş bir arazi üzerinde kurulmuş olması tarımda kullanılan toprakları ve bu toprakların ekime olan elverişliliğini etkilemektedir. Hem sulu hem de kıraç araziler vardır. Topraklarının ovada olan kısmı Mamasın Barajından gelen su ile sulanabilmektedir.

Toprakları oldukça bereketlidir. Sulu tarım olanakları çerçevesinde Yetiştirilen ürünler arasında şeker pancarı, ayçiçeği, fasulye, mısır vardır. Bu ürünlerin kalitesi çevre köylere göre daha üstündür. Özellikle şeker pancarı ekiminde oldukça başarılıdır. Üretilen pancarlardaki şeker oranı çevre köylerin ürünlerinden fazladır.

Tuz gölü ve çoraklaşma nedeniyle yaklaşık 25 000  dönüm arazi tarımda kullanılamamaktadır. Alınan önlemler çoraklaşmayı engelleyememiştir.

Akar ve Durgun suları:

Ortaköy’den doğup Şerefli Koçhisar içinden geçip Tuz Gölüne dökülen Peçenek Çayı, kasaba arazisinin içinden geçmektedir. Bu çay etrafındaki tarlalarda sulu tarım yapılabilmektedir.

Bunlardan başka öz olarak tabir edebileceğimiz kızılyar özü ve demircili özü vardır. Demircili özündeki su içme suyu olarak kasabaya getirilmiştir.

1962 yılında açılan kanallarla Mamasın Barajı suyu ovadaki toprakları sulamada kullanılmaktadır.

                                              T A R İ H Ç E S İ :

 Kasaba Adını Nereden Almaktadır?

 Sarayhan kasabası, adını iki köyden almaktadır.  Kendisini oluşturan köyler olan Beyazsaray isminden “SARAY”,  Hanobası isminden “HAN” ismini alarak “SARAYHAN” adı altında kasaba olarak kurulmuştur.

  Pek çok tarihî kaynaklarda yer alan ve geçiş güzergahı üzerinde yer alan Hanobası köyü ve bu köyle iç içe girmiş olan Beyazsaray Köyünün 1999 yılında yapılan bir referandum sonucu iki köy birleşerek, kasaba olmuştur.

 Kasabayla birlikte eski köy adları da ( Beyazsaray, Hanobası) yaşayabilsin diye mahalle adı olarak kalmıştır. Dolayısıyla Sarayhan Kasabası, Hanobası mahallesi ve Beyazsaray mahallesi olmak üzere iki mahalleden oluşmaktadır.

 İlk Yerleşenler ve Yerleşme Maksatları:

 Sarayhan Kasabası Beyazsaray ve Hanobası köylerinin birleşmesiyle oluşmuş bir kasaba olduğu için her iki köyün yerleşme maksatlarını bilmek gerekir.

 Beyazsaray mahallesi, Ortaköy ilçesine bağlı Yukarı Kabakulak köyünden ayrılıp gelme bir köydür. Yörük ağırlıklı bir köy olduğu için  burasını yaylak kışlak olarak kullanmışlardır.

Yörük tipi yaşam, sonraları hıdırlı köyü ile Yukarı Kabakulak köyünden ayrılıp gelenlerin bir daha eski köylerine dönmeleri üzerine oluşmuş bir köydür. Buraya ilk yerleşenlerin 7 hane olduğu söylenmektedir.

 Hanobası ise, tarihi çok eskilere dayanan bir geçmişe sahiptir. Bu köye ismini veren bir “han” vardır. Bu gün tahrip edilmiş olsa da tarihi yollar üzerinde bulunmuş olması önemini bir kat daha artırmaktadır.

 Hanobası ve Beyazsaray, yüzyıllardır iç içe; ama ayrı “köy” adı altında birlikte yaşamışlardır.

 Tarih boyunca kimlerin elinde kaldığı ve üzerinde kurulan beylikler :

 Kasaba toprakları sırasıyla Hititler, Asurlular, frigyalılar, Kapadokyalılar, İranlılar, Romalılar, Bizanslılar, Selçuklular, ve Osmanlıların hakimiyeti altına girmiştir. Bu topraklar üzerinde karamanoğulları ve osmanoğulları beylikleri kurulmuştur.

 Tarihi Eserlere ve Harabelerin Kimlerden kaldığı:

 Kasaba toprakları üzerinde önemli bir tarihi eser kalıntısı yoktur. Var olanlar günümüze kadar ulaşamamıştır.  Yüz yıllara tanıklık eden “han” ise servet avcıları tarafından tahrip edilmiş, yağmalanmış ve yıkılmıştır.

 Tarihî ve Turistik Yerler:

 Kasabada  tarihi yerler olarak,  Çiçek Dede, Çapan Dede adlı iki kardeş yatırı vardır. Bu insanların hayatı ve yaşamları hakkında belgelere dayalı bir bilgi yoktur. Anlatılanlar, rivayetlerden müteşekkildir.

 Turistik yer olarak ise; Eski Han, höyük ve Tuz Han vardır. Bugün sadece harabe olmuş şekildedir. Sadece yerleri vardır. Servet avcılarının verdiği zararlar ve ilgisizlik nedeniyle bu kültürel miras yok olmuştur.

 Doğa severler ve avcılar için eşsiz yerler vardır. Kekliğin çok olması nedeniyle her yıl yüzlerce keklik avcısı tepelerde dolaşmaktadır.

 Ayrıca göçmen kuşların geçiş yolları üzerinde bulunması ve bu kuşların tuz gölüne uğramaları nedeniyle maceraperestlerin ve avcıların uğrak yeri haline gelmiştir.

Y A Ş A Y I Ş :

 Ev Yapıları :

Kasabada bulunan evler, İç Anadolu Bölgesinin tipik yapılaşması olan kerpiç ve taştandır. Evlerin geneli tek katlı ve çatısızdır. Yerden yığma yapılar ağaç ve hasırla örtülüdür. Üzerinde çorak denilen su geçirmez toprak vardı.  Bazı eski evler gerek güvenlik gerekse ısınma nedeniyle  yere gömme biçimindedir. Eski evlerin eşik ve kapıları oldukça develerin geçişine uygun olarak yapılmıştır. Şu an hakim olan yapılaşma bu şekildedir.

 Köy yaşamından kent yaşamına geçişle birlikte İç Anadolu’nun tipik yapılaşması olan kerpiç ve taştan yapılan evler artık yerini modern yapılara bırakmaya başlamıştır. Bu gün geneli tek katlı evler olmak üzere çok katlı binalar yapılmaktadır.

 Aile Tipi ve Ortalama Aile Nüfus Sayısı:

 Kasabada genellikle geniş aile tipi mevcuttur. Sülale tipi yapılanma hakimdir ancak şu an çekirdek aile tipi oluşumlar hızla büyümektedir. Erkek çocuklara genellikle anne ve babalarıyla birlikte oturmaktadırlar.  Köyde oturan aileler, genellikle ebeveynlerinden devam eden işleri yani tarım ve hayvancılık yapmaktadırlar. Büyük aile tipi anlayışta çocuk sayısı 4-10 arasında değişebilmekte iken çekirdek aile tipi oluşumlarda ise çocuk sayısı 1-4 arasıyla sınırlı kalmaktadır.

 Kasabada bulunan sülalelerden (Büyük Aile) bazıları şunlardır. Gostaralar (Mulla Çapanlar), keller, Gıreller, Kara Musalar, Gır Oğlanlar, Gareller, Kara Kealar,Cafarlılar,  Yarım Uşağı,…vb.

 Komşuluk İlişkileri:

 Kasaba komşuluk ilişkileri bakımından çok iyi bir durumdadır. Komşular arası misafirlik en yaygın olanıdır. Özellikle uzun kış gecelerinin buluşma mekanı köy odalarıdır. Hemen her büyük ailenin bir de köy odası vardır. Bu gün geçerliliğini kaybetmeye başlamasına rağmen hala kullanımda olan odalar vardır.

 Komşuluk ilişkileri çerçevesinde işbirliği ve dayanışma vardır. İmececilik oldukça yaygındır. Özellikle tarla işlerinde ve kış hazırlıkları konusunda yardımlaşma vardır.

 Nüfus:

 Kasaba nüfusu Tarımda meydana gelen daralma ve hayvancılığa olan ilgisizlik nedeniyle gençlerin büyük çoğunluğu kasaba dışındadır.

  Bu durum nüfusta hareketliliğe neden olmaktadır. Dolayısıyla nüfus iniş çıkışlar göstermektedir. Gençlerin geneli İstanbul veya İzmir’e gitmeyi tercih etmektedirler. Son zamanlarda Önemli bir genç gurubu yurt dışına gitmiştir.

 Nüfusu mevsimine göre değişkenlik göstermekle beraber şu an yaklaşık 2300’dür. Kasabada bulunan nüfus kadar bir kısmı kasaba dışındadır.

 Kasaba nüfusunun önemli bir kısmı Aksaray Merkezde oturmaktadır.

 Gelenek ve Görenekler:

  Kasaba gelenek ve göreneklerine bağlıdır. Sosyal ve toplumsal etkinliklerde işbirliği ve dayanışma vardır. “Düğüne giden oynar, ölüye giden ağlar.” Atasözünün gereği layıkıyla yapılır.

 Cenaze merasimlerinde kasabada defin işlemi tamamlanıncaya kadar hayat durur. Çoluk çocuk yediden yetmişe herkes cenaze törenine gelir. Cenaze işleri tamamlanıncaya kadar kimse kasaba dışına çıkmaz.

 Düğün törenlerinde  ise  etkin katılım sağlanır. Evlenenin kız ya da oğlan olması durumuna göre yardımda bulunulur. Kına gecesi ve güvey donatma geleneği yaşatılmaktadır.

 Dini bayramlarda çocuklar genellikle alilerinin yanına gelirler. En uzaktaki bile bayramı ailesiyle birlikte geçirmeye dikkat eder. Bayramlarda sülale gençleri birlikte bayramlaşmaya çıkarlar.

 Giyimleri-Kuşamları.

 Kasaba erkekleri yaş ve seviyesine uygun giyinir. Gençler kendi istek ve beklentileri doğrultusunda giyinirler.

 Kadınlar ise geleneksel kıyafetlere daha dikkat ederler. Başında yazması üzerinde kıyafeti ve şalvarıyla  Anadolu kadınının portresini çizer. Orta yaş ve üzeri kadınlarda ise şalvarla birlikte şal dediğimiz bele şal sarma geleneği devam etmektedir. Çok az insanda olmakla birlikte başa fes bağlama nadir de olsa vardır.

 Resmi Kurumlar:

 Kasabamızda belediye Başkanlık binası başta olmak üzere, dört adet okul binası, oldukça geniş bir alana hizmet veren Tarım Kredi Koopearitifi, iki adet mahalle Muhtarlık Merkezi, Çiftçi Mallarını Korumu Başkanlığı, Sarayhan Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği ve Sağlık Ocağı mevcuttur.

 Yol Durumu:

 Sarayhan Kasabası uluslar arası yol güzergahı üzerinde bulunmanın avantajını yaşamaktadır. Aksaray – Ankara E-90 Karayolunun kenarında yer almaktadır. İl merkezine ulaşım belediye otobüsü başta olmak üzere özel halk otobüsleriyle sağlanmaktadır. Türkiye’nin hemen her tarafına ulaşım çok kolay ve her zaman vardır.

 Köye Getirilen Devlet Hizmetleri:

 Sarayhan kasabası 80 li yıllarda telefona, 90 lı yllarda suya kavuşmuştur. Bugün yaklaşık her evde telefon ve su vardır.

 Köy hayatından kent hayatına geçişle birlikte kasabada önemli değişiklikler olmaya başlamıştır.

 Kasaba olmayla birlikte başlaya fiziki değişiklik devam etmektedir. Önceki belediye başkanı döneminde başlayan çalışmalar şu anda devam etmektedir.

 İmar uygulamaları çerçevesinde açılmakta olan yollar ve yapılan çevre düzenlemeleri kasabanın çehresini değiştirmektedir.

 Telekom tarafından ana telefon şebekesi yer altına alınmıştır.

Tedaş tarafından elektrik direkleri yeni imar planı uygun şekilde yenilenmektedir.

E K O N O M İ K   H A Y A T

Ticaret Merkezleri ve Sanayi

Kasaba merkezinde insanların ihtiyaçlarını karşılayabileceği, alış veriş merkezi ve marketler vardır.

Kasabaya yapılan en büyük projeden biri olarak hayata geçirilen ve dönemin Cumhurbaşkanı Sn. Süleyman Demirel ve Başbakanı Sn. Mesut Yılmaz tarafından temeli atılan ve açılan motor ve traktör fabrikası çeşitli sebeplerle kapatılmış ve bu gün kapısına kilit vurulmuş şekilde atıl vaziyettedir. Bir süre üretim yapan fabrika,  Endüstri Holdinge ait Mobella iplik fabrikası olarak hizmet vermiştir. Bu gün binlerce m2 lik kapalı alan boş boş bekletilmektedir.   

Geçim Kaynağı Ürünler:

Kasabada ekilen tarlalarda genellikle buğday, arpa, çavdar, nohut ekilmetedir. Bağcılık yapılmaktadır. İklimin kuraklaşması ve barajdan gelen suyun azalması tarımı önemli ölçüde etkilemiştir. Sulu tarıma dayalı olarak bu gün ürün yetiştirilmektedir. Yer altı su kaynakları tuz gölünün yakın olması dolayısıyla tuzludur ve tarımda kullanılması elverişli değildir.

Hayvancılık:

Tarımda meydana gelen daralma insanları hayvancılığa yöneltmiştir. Kasabada genellikle küçük baş ve büyük baş hayvancılık yapılmaktadır. Büyük baş hayvancılık mandıralarda yapılmakta kendi ihtiyaçlarını karşılamakla birlikte süt toplama merkezlerine süt satılmaktadır.

Geçim Kaynağı:

Kasabanın il merkezine yakın olması  ve ulaşım probleminin olmaması kasabada oturup şehirde çalışmayı yaygınlaştırmıştır. Bu gün bir ailenin çocuğu şehirde çalışmakta ve kasabada oturmaktadır.

Bunun yanında kasaba halkının geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. İnsanların pek çoğu rençperlikle uğraşmaktadır. Ailelerin bazıları emekli maaşlarıyla ekonomik durumu iyi olmaya aileler ise çocuklarından aldığı yardımla geçimini sağlamaktadır.  

Kasabada Tarım ürünleri ve hayvancılığa dayalı ürünler satılmaktadır.

Sarayhan Kasabası, 7 yıllık kasaba ve takriben 700 yıllık köy hayatıyla sürekli gelişmeye ve yenileşmeye açık bir yerdir. Toprakları sadece kendisini değil çevresindeki köy ve kasabaları da beslemektedir.

Sarayhan kasabası, misyonu olan ve vizyonu bulunan bir kasabadır. Bu gün 7 yıllık bir belediye olmasına rağmen yapılan çalışmalar göz alıcı ve dikkat çekici niteliktedir.